ଅଭିନେତ୍ରୀ

କାହ୍ନୁ ଚରଣ ମହାନ୍ତି

ପରିଚୟ:

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଔପନ୍ୟାସିକ ଏବଂ କଥା ସମ୍ରାଟ କାହ୍ନୁଚରଣ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ‘ଅଭିନେତ୍ରୀ’ ଏକ ଅନବଦ୍ୟ ଏବଂ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମାଷ୍ଟରପିସ୍ । ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି । ଏହା କେବଳ ଏକ ପ୍ରେମ ବା ପାରିବାରିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜଣେ ନାରୀର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ସାମାଜିକ ଚାପ ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିର ଦାସ ହୋଇ ସେ କିପରି ନିଜ ଜୀବନର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ଜଣେ ‘ଅଭିନେତ୍ରୀ’ ସାଜିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ, ତାହାର ଏକ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଚିତ୍ରଣ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି:

ଏହି ବହିଟି ପାଠକଙ୍କୁ ଏକ ଏପରି ଜୀବନ ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭୂତି ଦିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୀମାରେଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ମାୟା, ଯାହାଙ୍କୁ ଜୀବନର ନିଷ୍ଠୁର ପରିସ୍ଥିତି ନିଜର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ଲୁଚାଇ ନିଜ ମୃତ ଭଉଣୀ ଛାୟାର ପରିଚୟରେ ଜୀବନ ବିତାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି । ଏହି ‘ପରିଚୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ’ ହିଁ ଉପନ୍ୟାସର ଶୀର୍ଷକ ‘ଅଭିନେତ୍ରୀ’କୁ ସାର୍ଥକ କରେ । ଜଣେ ନାରୀ ନିଜର ସୁଖ, ସ୍ମୃତି ଏବଂ ସତ୍ତାକୁ ବଳିଦାନ ଦେଇ କିପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଖୁସି ପାଇଁ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଭିନୟ କରେ, ତାହା ଏହି ବହିର ମୂଳ ଥିମ୍ ।

କାହ୍ନୁଚରଣ ମହାନ୍ତି ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ମନୋଭାବ ଏବଂ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । ମାୟାର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଯେଉଁ ସାମାଜିକ ନିନ୍ଦା ଏବଂ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ'ର ଆଖ୍ୟା ପାଇଥିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଭବିଷ୍ୟତ ଆଡ଼କୁ ଠେଲି ଦେଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ କାହାଣୀଟି ସେଠାରେ ଅଟକି ନାହିଁ । ଏହା ପାଠକଙ୍କୁ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଦେଖାଏ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବନ୍ଧୁ (ଗଗନବାବୁ) ଆଦର୍ଶର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ଜଣେ ବିଧବାକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ଯଦିଓ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ଜଟିଳ ପରିଚୟର ମୁଖା ପିନ୍ଧି ସଫଳ ହୋଇଥାଏ ।

ବହିଟି ପାଠକଙ୍କୁ ସମ୍ବଲପୁରର ମହାନଦୀ କୂଳର ଶାନ୍ତ ପରିବେଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୁବନେଶ୍ୱରର କେଦାରଗୌରୀ ପୀଠର ଭକ୍ତିପୂତ ପରିବେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଭାବପ୍ରବଣ ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଏ । ପ୍ରତିଟି ପୃଷ୍ଠାରେ ପାଠକ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ମାୟାର ସେହି ନିଃଶବ୍ଦ କୋହକୁ, ଯିଏ 'ଦୀପ୍ତି' ନାମରେ ଏକ ନୂଆ ସଂସାର ଗଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବାକ୍ସ ଭିତରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବା ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାମୀ ବିଧୁଙ୍କ ଫଟୋ ସହ ମନେ ମନେ କଥା ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଅଭିନୟର ଜୀବନ କେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ହୋଇପାରେ, ତାହା କାହ୍ନୁଚରଣଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଠକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ ।

ଲେଖକ ଏଠାରେ କେବଳ ଘଟଣାବଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ମଣିଷର ଚରିତ୍ରର ଗଭୀରତାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି । ବିଶେଷ କରି ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଯିଏ ମାୟାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଘୃଣା କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଥିଲେ, ତାହା କ୍ଷମା ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକ ବଡ଼ ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, 'ଅଭିନେତ୍ରୀ' ହେଉଛି ଏକ ଏପରି କାହାଣୀ ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ ଯେ ଆମେ ସମସ୍ତେ କିଛି ନା କିଛି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜଣେ ଜଣେ ଅଭିନେତା ବା ଅଭିନେତ୍ରୀ । ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ନାରୀର ସହନଶୀଳତା, ପ୍ରେମର ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ମାନବୀୟ ସମ୍ପର୍କର ଜଟିଳତାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ।

ଏହି କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚାଳିଶ ଦଶକର ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ପୁସ୍ତକର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ତାରିଖ '୬-୯-୪୬' ସୂଚାଇଥାଏ ଯେ ଏହି କାହାଣୀଟି ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଛି । ଏହି ସମୟଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସମୟ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଣା ରକ୍ଷଣଶୀଳ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବପିଢ଼ିର ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଦେଇଥିଲା । ଗଳ୍ପର ଘଟଣାବଳୀ ଭୁବନେଶ୍ୱରର କେଦାରଗୌରୀ ପୀଠ, ସମ୍ବଲପୁରର ମହାନଦୀ କୂଳ, କଟକ ଏବଂ ପୁରୀ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଗତିଶୀଳ ହୋଇଛି । ଉପନ୍ୟାସରେ ପାଟନା ଏବଂ ବିଲାତ (ଇଂଲଣ୍ଡ) ଯାଇ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିବାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏହି ସମୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ । ସେହି ସମୟର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ସମାଜରେ ବିଧବା ବିବାହ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଥିଲା, ତାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ।

ସେହି ସମୟରେ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମାଜର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଥିଲା । ସ୍ୱାମୀର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦାୟୀ କରି ତାକୁ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ' କହିବା ଏବଂ ତାକୁ ଅଶୁଭ ମଣିବା ପରି କୁସଂସ୍କାର ସମାଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା । ମାୟା ନିଜ ପରିବାରରେ ଯେଉଁ ତିରସ୍କାର ପାଇଥିଲେ, ତାହା ସେହି ସମୟର ନାରୀର ନିଃସହାୟତାକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ଏଥିରେ ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନିୟମକୁ ବଦଳାଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । "ସମାଜ ଆମେ ଗଢ଼ିଛୁ, ଆମେ ସୁଧାରିବା" - ଗଗନବାବୁଙ୍କର ଏହି ଉକ୍ତି ସେହି ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନର ସଙ୍କେତ ।

ସେହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସେରିବ୍ରାଲ୍ ମେଲେରିଆ ଏବଂ ହଇଜା ପରି ମହାମାରୀ କିପରି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ହରଣ କରୁଥିଲା, ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଉପନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ।

ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଏକ ସନ୍ଧିକ୍ଷଣର କାଳ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା ଭାଙ୍ଗୁଛି ଏବଂ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଗଢ଼ି ଉଠୁଛି । ଏହି ପରିବେଶ ଓ ସାମାଜିକ ବାଧ୍ୟବାଧକତା ହିଁ ମାୟାଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ଜଣେ 'ଅଭିନେତ୍ରୀ' ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛି ।

ପ୍ରମୁଖ ପାତ୍ରମାନେ:

ମାୟା (ଛାୟା / ଦୀପ୍ତି): ଉପନ୍ୟାସର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର । ମାୟା ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ଜଟିଳ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚରିତ୍ର । ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଯାତ୍ରା ହିଁ ଉପନ୍ୟାସର ଶୀର୍ଷକ 'ଅଭିନେତ୍ରୀ'କୁ ସାର୍ଥକ କରିଛି । ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୁନ୍ଦରପୁରର ସୋମନାଥବାବୁଙ୍କ ବଡ଼ ଝିଅ-। ଲେଖକ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ 'ସୁନା କଣ୍ଢେଇ' ଏବଂ 'ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରତିମା' ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି-। ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସରଳତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଗ୍‍ଧ କରେ ।

ସେ ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରି ବିବାହ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁରର ବହିଦାର ପରିବାରରେ ବୋହୂ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ଯାଆ ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ମାତ୍ର ବିଧୁଙ୍କ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ' ବିଧବାର ଆଖ୍ୟା ଦେଇ ସମାଜରୁ ବିତାଡ଼ିତ କରିଥିଲା । ନିଜ ଭାଇ ରାଜୀବଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଏବଂ ପରିବାରର ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ନିଜର ମୃତ ଭଉଣୀ ଛାୟାର ପରିଚୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଗଗନବାବୁଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି । ଶ୍ୱଶୁର ଘରେ ତାଙ୍କର ନୂଆ ନାମ ହୁଏ 'ଦୀପ୍ତି' ।

ଦୀପ୍ତି ଭାବେ ସେ ଏକ ଦ୍ୱୈତ ଜୀବନ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ସେ ଗଗନବାବୁଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନେ ମନେ ବିଧୁଙ୍କୁ ଝୁରନ୍ତି । ସେ କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ଦେହଟା ଗଗନଙ୍କର ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ବିଧୁଙ୍କ ପାଖରେ ସମର୍ପିତ । ଏହି ନିରନ୍ତର ଅଭିନୟ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ମାନସିକ ସଂଗ୍ରାମୀ ଭାବେ ଉଭା କରେ ।

ପ୍ରୀତି ଦେବୀ: ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଭାବପ୍ରବଣତାର ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ପ୍ରତୀକ । ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ମାୟାଙ୍କର ବଡ଼ ଯାଆ । ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରେମ ଓ କ୍ରୋଧର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମିଶ୍ରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସେ ମାୟାକୁ ଜଣେ ବୋହୂ ପରି ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ସାନ ଭଉଣୀ ପରି ସ୍ନେହ କରୁଥିଲେ । ମାୟାଙ୍କୁ ସଜାଇବା, ତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଘରକରଣା ଶିଖାଇବାରେ ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ ।

ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି । ସେହି ଦୁଃଖରେ ସେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମାୟାକୁ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ' କହି ଘରୁ ବାହାର କରିଦିଅନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ହିଁ କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୋଡ଼ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଏବଂ ମାୟାକୁ ଖୋଜନ୍ତି । କାହାଣୀର ଶେଷରେ କେଦାରଗୌରୀ ପୀଠରେ ସେ ଯେତେବେଳେ ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ମାୟାକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି । ସେ ସବୁ ଅତୀତକୁ ଭୁଲି ମାୟା ଓ ଗଗନଙ୍କୁ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି ।

ଗଗନବିହାରୀ ପଟ୍ଟନାୟକ: ସେ ଏକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଯୁବକ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ, ଆଧୁନିକ ଏବଂ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ପାଟନାରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ବିଲାତରୁ ଫେରି ପ୍ରଫେସର ହୋଇଥିଲେ ।

ସେ ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନିୟମର ବିରୋଧୀ ଥିଲେ । ସେ ବିଧବା ବିବାହକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମାୟାଙ୍କୁ (ତାଙ୍କର ବୈଧବ୍ୟ ଜାଣି ମଧ୍ୟ) ବିବାହ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ସମାଜକୁ ଆମେ ଗଢ଼ିଛୁ, ତେଣୁ ଆମେ ହିଁ ସୁଧାରିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ ଅତି ଗଭୀର ଭାବେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି । ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆସିଥିବା ସନ୍ଦେହ ବା ଅତୀତର ଛାୟାକୁ ଖାତିର ନକରି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି । ଗଗନଙ୍କ ସରଳ ବିଶ୍ୱାସ ହିଁ ମାୟାଙ୍କୁ ଅଧିକ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ କାରଣ ସେ ଏତେ ବଡ଼ ସତ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ଲୁଚାଇଥିଲେ ।

ବିଧୁଭୂଷଣ ବହିଦାର: ବିଧୁଭୂଷଣ ଚରିତ୍ରଟି କାହାଣୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପନ୍ୟାସରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି । ବିଧୁ ଥିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣଙ୍କ ସାନ ଭାଇ ଏବଂ ଜଣେ ମେଧାବୀ ଛାତ୍ର । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହୀ ଓ ଧୀର ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ । ମାୟାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା । ମାୟାଙ୍କ ଫଟୋ ଦେଖି ସେ ତାଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇ ବସିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ବିବାହ ଖୁବ୍ ସୁଖଦ ଥିଲା, ମାତ୍ର କଟକରେ ସେରିବ୍ରାଲ୍ ମେଲେରିଆରେ ତାଙ୍କର ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ କାହାଣୀରେ ଏକ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ହିଁ ମାୟାଙ୍କୁ ଜୀବନସାରା ଜଣେ 'ଅଭିନେତ୍ରୀ' ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।

ରାଜୀବ ଲୋଚନ:–ଭଉଣୀର ସୁରକ୍ଷାକାରୀ ଭାଇ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜୀବ । ମାୟାଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇ ଏବଂ ବିଧୁଙ୍କର ସହପାଠୀ ବନ୍ଧୁ । ବିଧୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାୟାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମାହତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ମାୟାକୁ ପୁଣି ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ଛାୟାର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ହିଁ ମାୟାଙ୍କୁ ଛାୟା ପରିଚୟରେ ଗଗନଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇବା ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ । ଏହା ଜଣେ ଭାଇର ନିଜ ଭଉଣୀ ପ୍ରତି ଥିବା ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ଏକ ଚରମ ନିଦର୍ଶନ, ଯଦିଓ ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।

ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣ ବହିଦାର:–ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣ ଜଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଡ୍‍ଭୋକେଟ୍‌ ଏବଂ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ । ସ୍ୱଭାବରେ ସେ ଖୁବ୍ ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟସ୍ତ ମଣିଷ । ସେ ବିଧୁଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ମର୍ମାହତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଶେଷରେ ଗଗନ ଓ ଦୀପ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ମାନସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି ।

ଛାୟା:–ଜଣେ ନିଷ୍ପାପ କିଶୋରୀ । ଛାୟା ହେଉଛନ୍ତି ମାୟାର ସାନ ଭଉଣୀ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଗଲୀ ଏବଂ ହସକୁରି । ସେ ମାୟାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ କାହାଣୀରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରେ କାରଣ ମାୟା ତାଙ୍କରି ନାମରେ ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି । ଛାୟାଙ୍କର ନିଷ୍ପାପ ପ୍ରେମ ଓ ବଳିଦାନ (ପରୋକ୍ଷରେ) ମାୟାଙ୍କୁ ଏକ ନୂଆ ଜୀବନ ଦିଏ ।

ରମୁ (ରମାକାନ୍ତ):–ରମୁ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣଙ୍କ ପୁଅ । ମାୟା ଓ ପ୍ରୀତିଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସେତୁ ସଦୃଶ । ମାୟା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ଭଲ ପାଉଥିଲେ । କାହାଣୀର ଶେଷରେ ରମୁଙ୍କୁ କୋଳକୁ ନେବା ସମୟରେ ମାୟା ଓ ପ୍ରୀତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସବୁ ଦୂରତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ:

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସମ୍ବଲପୁରର ଏକ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ 'ବହିଦାର' ପରିବାରରୁ । ବିଧୁଭୂଷଣ କଟକରେ ପଢ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁ ରାଜୀବଙ୍କ ଭଉଣୀ ମାୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି । ବିଧୁଙ୍କ ଭାଉଜ ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ମାୟାକୁ ନିଜ ସାନ ଭଉଣୀ ପରି ଆଦରରେ ରଖନ୍ତି । ମାତ୍ର ଭାଗ୍ୟର ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯୋଗୁଁ ବିଧୁଭୂଷଣଙ୍କର ସେରିବ୍ରାଲ୍ ମେଲେରିଆରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ମାୟାକୁ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ' କହି ଘରୁ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତି ।

ମାୟା ନିଜ ବାପଘରକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି । ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସାନ ଭଉଣୀ ଛାୟା ସହ ଗଗନବାବୁଙ୍କ ବିବାହ ସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ହଠାତ୍ ପୁରୀରେ ହଇଜା ରୋଗରେ ଛାୟାର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ । ରାଜୀବ ବାବୁ ନିଜ ପରିବାର ଓ ମାୟାର ଭବିଷ୍ୟତ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୁନିଆ ଆଗରେ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି ଯେ ମାୟାର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି ଏବଂ ମାୟାଙ୍କୁ ଛାୟା ପରିଚୟରେ ଗଗନବାବୁଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଶ୍ୱଶୁର ଘରେ ମାୟାର ନୂଆ ନାମ ହୁଏ 'ଦୀପ୍ତି' ।

ଦୀପ୍ତି ଭାବେ ମାୟା ଏକ ଦ୍ୱୈତ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି । ସେ ଗଗନବାବୁଙ୍କର ଜଣେ ସୁଗୃହିଣୀ ପତ୍ନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ମନେ ବିଧୁଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଓ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟକୁ ନେଇ ସନ୍ତୁଳି ହୁଅନ୍ତି । କାହାଣୀର ଶେଷ ଭାଗରେ, ଭୁବନେଶ୍ୱରର କେଦାରଗୌରୀ ପୀଠରେ ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭୂଷଣଙ୍କ ସହ ସେମାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ହୁଏ । ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି । ମାତ୍ର ଏଥର ସେ ମାୟାକୁ ଘୃଣା ନକରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଭଉଣୀ ଓ ବୋହୂ ଭାବେ ଆଦରି ନିଅନ୍ତି, ଯାହା କାହାଣୀକୁ ଏକ ସୁଖଦ ସମାପ୍ତି ଦିଏ-।

ଉପସଂହାର:

'ଅଭିନେତ୍ରୀ' ଉପନ୍ୟାସଟି କେବଳ ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା, ସାମାଜିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ନାରୀ ହୃଦୟର ଅକୁହା ବେଦନାର ଏକ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦଲିଲ୍ । କାହ୍ନୁଚରଣ ମହାନ୍ତି ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ପରିସ୍ଥିତି ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ି ଜଣେ ମଣିଷ କିପରି ନିଜ ଜୀବନର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ । କାହାଣୀର ପରିସମାପ୍ତି ଯେତିକି ଭାବପ୍ରବଣ, ସେତିକି ଶିକ୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ଆଶାବାଦୀ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରର କେଦାରଗୌରୀ ପୀଠରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାବଳୀ କାହାଣୀକୁ ଏକ ସୁଖଦ ଓ ନାଟକୀୟ ମୋଡ଼ ଦେଇଛି । ମାୟା, ଯିଏ 'ଛାୟା' ଏବଂ ପରେ 'ଦୀପ୍ତି' ନାମରେ ଏକ ନୂଆ ସଂସାର ଗଢ଼ିଥିଲେ, ସେ ନିଜର ଅତୀତ ସହ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ହୋଇଛନ୍ତି । ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷର ମାନସିକ ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବାର ଯେଉଁ 'ଅଭିନୟ' ମାୟା କରି ଆସୁଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ସାକ୍ଷାତରେ ଏକ ଭାବପ୍ରବଣ ବିସ୍ଫୋରଣରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଥରେ 'ମାୟା' ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦର୍ଶାଏ ଯେ, ସତ୍ୟ ଯେତେ ଲୁଚି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟର ସମ୍ପର୍କ ତାକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରେ ।

ଏଥିରେ କ୍ଷମା ଏକ ବଡ଼ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ଯେଉଁ ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ଦିନେ ମାୟାଙ୍କୁ 'ଅଲକ୍ଷଣୀ' କହି ଘରୁ ବିଦାୟ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରୀତି ଦେବୀ ଅନୁତାପର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଶେଷରେ ମାୟାଙ୍କୁ ନିଜର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଓ ସ୍ନେହର ସାନ ଭଉଣୀ ଭାବେ ଆପଣାଇ ନେଇଛନ୍ତି । ଲେଖକ ଏଠାରେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ, ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳତା ଓ କୁସଂସ୍କାର ଅପେକ୍ଷା ମଣିଷପଣିଆ ଏବଂ ଭଲପାଇବା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ମାନସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ ନିଜ ବେକରୁ ସୁନା ହାର କାଢ଼ି ପିନ୍ଧାଇ ଦେବା ଏକ ନୂତନ ସମ୍ପର୍କର ଶୁଭାରମ୍ଭକୁ ସୂଚାଏ ।

ଗଗନବାବୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଏକ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସମାଜର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ବିଧବା ବିବାହକୁ ସମାଜରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେବା ଏବଂ ନାରୀର ଅତୀତକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ତାକୁ ଏକ ନୂତନ ଜୀବନ ଦେବା ହିଁ ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା । ଉପସଂହାରରେ ଗଗନବାବୁଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେବୀ 'ବିଧୁଭୂଷଣ' ଭାବେ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିଙ୍କୁ 'ମାୟା' ଭାବେ ଦେଖିବା ଏକ ପ୍ରକାର ମାନସିକ ପୁନର୍ମିଳନ, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୀବନର ବିଜୟ ଘଟିଛି । ଏହା ପାଠକଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ଦିଏ ଯେ, ଅତୀତର ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲି ବର୍ତ୍ତମାନରେ ସୁଖର ସଂସାର ଗଢ଼ିବା ସମ୍ଭବ ।

ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାୟା ଜଣେ ଅଭିନେତ୍ରୀ ପରି ନିଜର ଭୂମିକା ନିଭାଇଛନ୍ତି । ସେ ଦୁନିଆ ଆଗରେ ଛାୟା ବା ଦୀପ୍ତି ସାଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଭିତରେ ସେ ସଦାବେଳେ ସେହି ସରଳା ମାୟା ହୋଇ ରହିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ପ୍ରୀତି ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ନେହଭରା ଆଲିଙ୍ଗନରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ 'ଅଭିନୟ' ଓ ପ୍ରତାରଣାର ବୋଝ ଓହ୍ଲାଇ ଯାଇଛି । ସେ ଆଉ ଜଣେ ଅଭିନେତ୍ରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଜଣେ ସ୍ନେହମୟୀ ଭଉଣୀ ଓ ସୁଖୀ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ଖୋଜି ପାଇଛନ୍ତି ।

କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଉଛି ରମୁକୁ ଦୀପ୍ତି କୋଳକୁ ନେବା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ 'ବାବା' ବୋଲି ଡାକିବା । ଏହି ଦୃଶ୍ୟଟି ପାଠକଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ଆଣିଦିଏ ଏବଂ ଏକ ପବିତ୍ର ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭୂତି ଦିଏ । ଲେଖକ ଛତ୍ରପୁରରେ ୬-୯-୪୬ ମସିହାରେ ନିଜର ମୃତ ଶିଶୁ କନ୍ୟାର ସ୍ମୃତିରେ ଏହି ବହିଟିକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଭାବପ୍ରବଣ ଗଭୀରତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇ ଦେଇଛି । ଏହା ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ, ପରିସ୍ଥିତି ମଣିଷକୁ ଅଭିନୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଭଲପାଇବା ଶେଷରେ ସବୁ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦିଏ । ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ପୃଷ୍ଠା ପଢ଼ିବା ପରେ ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ଏବଂ ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।